โรคขี้แมวขึ้นสมอง

ผศ.ดร.ณัธคพัชฬ รัตนพิทูลย์ และรศ.พญ.ชวัลญ์ญา รัตนพิทูลย์
ศูนย์วิจัยโรคปรสิต สำนักวิชาแพทยศาสตร์
มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี

เชื้อปรสิตในแมวมีผลต่อการป่วยทางจิต โรคจิตเภท พฤติกรรมเปลี่ยน เกิดอุบัติเหตุทางรถยนต์บ่อย อาจทำให้คนอยากฆ่าตัวตาย หลายท่านคงเคยอ่านข่าวเจอหรือเคยได้ยินมาบ้าง ไม่ได้ทำให้ตะหนกตกใจ หากแต่เพื่อเป็นป้องกันให้ห่างไกลโรค เลี้ยงแมวให้ถูกสุขลักษณะ เรามาทำความรู้จักเกี่ยวกับเชื้อปรสิตดังกล่าวกัน

Toxoplasma gondii
เป็นปรสิตกลุ่มโปรโตซัวที่มีเซลล์เดียว อาศัยอยู่ภายในเซลล์บุลำไส้ของแมวหรือสัตว์ในตระกูลแมว พบได้ทั่วโลกโดยเฉพาะเขตร้อนและใกล้เขตร้อน รวมทั้งประเทศไทย มีรายงานการติดเชื้อทั้งในคนปกติและผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง เชื้อนี้จะชอบเข้าไปอาศัยอยู่ที่เซลล์สมอง กล้ามเนื้อ หัวใจ ลูกตา

การติดต่อ
– กินอาหารดิบที่มีระยะ cyst ที่อยู่ในเนื้อสัตว์ เช่น เน้ือหมู วัว แพะ แกะ นก
– กินอาหาร ผัก ผลไม้ หรือนำ้ที่มีการปนเปื้อนระยะ cyst ที่ออกมากับขี้แมว หมา
– ผ่านทางน้ำนม โดยระยะแทคคิซอยต์ จะออกมากับน้ำนมของมารดา เมื่อลูกกินนมก็จะได้รับเชื้อเข้าไป แต่กรณีนี้จะไม่ทำอันตรายกับลูกได้มากเท่ากับการผ่านทางรก
– การติดต่อผ่านรกไปยังตัวอ่อนในครรภ์ อาจก่อพยาธิสภาพรุนแรงถ้ามารดาติดเชื้อเป็นครั้งแรก
– เกิดจากเชื้อที่ซ่อนอยู่ในร่างกายกลับมาเจริญเติบโตเมื่อผู้ติดเชื้อเกิดภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง
– การคลุกคลีหรือเลี้ยงแมวที่มีการติดเชื้อ โดยติดมากับมือที่ล้างไม่สะอาด
– การให้เลือด
– การปลูกถ่ายอวัยวะ

พยาธิสถาพและอาการ
– ระยะเฉียบพลัน อาการคล้ายเป็นไข้หวัด ปวดศีรษะ เจ็บคอ ปวดกล้ามเนื้อ บางรางมีต่อมน้ำเหลืองโตที่บริเวณต้นคอ มุมกราม หลังใบหู
– ระยะเรื้อรังเชื้อในสมองและกล้ามเน้ือยู่ในรูปซิสต์มีผนังหุ้ม หลบจากภูมิคุ้มกัน ผู้ติดเชื้อจึง ไม่แสดงอาการป่วยแต่อย่างใดและมีชีวิตปกติ แต่ถ้าเชื้อที่เข้าลูกตาอาจทําให้เกิดโรคจอตาและเยื่อโครอยด์อักเสบ
– ผู้ติดเชื้อที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง ซิสต์ในสมองอาจจะแตกและแพร่กระจายไปท่ัวร่างกาย เกิดสมองอักเสบ (Toxoplasmic encephalitis) และเสียชีวิต
– ทารกในครรภ์ที่ได้รับเชื้อจากมารดา อาการขึ้นกับว่าได้รับเชื้อตอนไหน หากได้รับในช่วงอายุ 4 เดือนแรกของการตั้งครรภ์ เด็กที่คลอดจะมีอาการรุนแรง เช่น สมองและไขสันหลังอักเสบ หินปูนเกาะเน้ือสมอง เกิดภาวะหัวบาตรหรือหัวลีบ จอตาและโครอยด์อักเสบ หากเด็กรอดชีวิตอาจทำให้เกิดภาวะปัญญาอ่อนหรือไอคิวต่ำ
– งานวิจัยเกี่ยวกับเชื้อทอกโซพลาสมากับโรคจิตเภท
มีงานวิจัยจำนวนมากที่รายงานว่าการติดเชื้อทอกโซพลาสมามีผลต่อการเจ็บป่วยทางจิตใจ พฤติกรรมเปลี่ยน การเกิดอุบัติเหตุทางรถยนต์ และมีแนวโน้มพยายามฆ่าตัวตาย ดังตัวอย่างงานวิจัยเหล่านี้
เบิร์กดอร์ฟ และคณะ ได้รายงานผลการศึกษาแบบ Case-Control study ในกลุ่มตัวอย่าง 81,912 ราย พบว่า การติดเชื้อทอกโซพลาสมามีผลต่อโรคจิตเภท ชนิด schizophrenia 1.47 เท่า มีผลต่ออุบัติเหตุทางจราจร 1.11 เท่า ในขณะที่ Chen และคณะ ได้ตีพิมพ์ผลการวิจัยในจีนพบว่าระดับแอนติบอดีต่อเชื้อทอกโซพลาสมา ชนิด IgG และ IgM ในผู้ป่วยทางจิตสูงกว่าคนปกติ 9.4 และ 4.1 ตามลำดับ ยังมีงานวิจัยที่น่าสนใจมากเช่นกัน หญิงสาวที่ติดเชื้อปรสิตทอกโซพลาสมา มีแนวโน้มพยายามฆ่าตัวตายมากกว่าคนที่ไม่ติดเชื้อถึง 1.5 เท่า เชื่อว่าจากการติดเชื้อทอกโซพลาสมาจะปล่อย เอนไซม์ไทโรซีน ไฮดอกซีเลส (Tyrosine hydoxylase) กระตุ้นทำให้ระดับโดปามีน (Dopamine)ในสมองของผู้ป่วยสูงขึ้นกว่าปกตินำไปสู่การเจ็บป่วยทางจิตใจ และพฤติกรรมเปลี่ยน นี่เป็นตัวอย่างงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับภาวะจิต

***** ณ ปัจจุบัน ยังไม่สามารถบอกได้อย่างชัดเจนว่าเชื้อทอกโซพลาสมา เป็นสาเหตุหลักที่ทำให้คนฆ่าตัวตายหรืออาการอื่นๆ เป็นเพียงงานวิจัยที่พบความสัมพันธ์ระหว่างการติดเชื้อและความพยายามในการฆ่าตัวตายในภายหลัง ดังนั้น จำเป็นจะต้องทำการศึกษาเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะในประเทศไทย******

การตรวจวินิจฉัย
– ตรวจดูเชื้อด้วยกล้องจุลทรรศน์จาก Tissue section หรือจากน้ำไขสันหลังจากผู้ป่วย
– การตรวจวินิจฉัยทางน้ําเหลืองวิทยา เช่น Sabin-Feldman dye test,
Hemagglutination test, Indirect fluorescent antibody test, Complement fixation test, และ Enzyme linked immunosorbent assay
– นำเชื้อที่คัดแยกจากน้ำไขสันหลังที่ได้จากผู้ป่วยไปฉีดเข้าสัตว์ทดลองและจำแนกเชื้อ
– การตรวจ MRI scan มีรอยโรคที่สมอง

การรักษา
ให้การรักษาภายใต้การดูแลอย่างใกล้ชิดจากแพทย์ ด้วยยาดังนี้
– Pyrimethamine ร่วมกับ Sulphadiazine
– Spiramycin
– Clindamycin – Trimethoprim ร่วมกับ Sulfamethoxazole

การป้องกัน
– ดื่มน้ําสะอาด
– กินอาหารที่ปรุงสุก
– ล้างผัก ผลไม้ให้สะอาด
– ทำความสะอาดบ้านด้วยน้ำร้อน หรือน้ำยาฆ่าเชื้อ สำหรับผู้ที่เลี้ยงแมวในบ้าน
– หญิงมีครรภ์ควรหลกีเลี่ยงการอุ้มแมวหรือล้างถาดขี้แมว
– ให้ยากำจัดเชื้อทอกโซพลาสมาแก่แมวและหมา

เอกสารอ้างอิง
– พีรพรรณ ตันอารีย์. โรคทอกโซพลาสโมซิส (Toxoplasmosis) : มหันตภัยเงียบของตัวอ่อนในครรภ์. ภาควิชาจุลชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. เข้าถึง : http://www.sc.mahidol.ac.th/usr/?p=178
– ณัฏฐวุฒิ แก้วพิทูลย์. Toxoplasma gondii ใน โปรโตซัว. ตำราปรสิตวิทยาทางการพยาบาลและสาธารณสุข. 2562, 410 หน้า
– Burgdorf KS, et al. Large-scale study of Toxoplasma and Cytomegalovirus shows an association between infection and serious psychiatric disorders. Brain Behav Immun. 2019
– Chen X, et al. Association between Toxoplasma gondii infection and psychiatric disorders in Zhejiang, Southeastern China. Acta Trop. 2019.
– Gohardehi S, et al. The potential risk of toxoplasmosis for traffic accidents: A systematic review and meta-analysis. Exp Parasitol. 2018
– Xiao J, et al. Toxoplasma gondii: Biological Parameters of the Connection to Schizophrenia. Schizophr Bull. 2018.
– Picture- pregnant woman and cat: Monika Mackiewicz. Toxoplasmosis in cats – Diagnosis of acute infections using an avidity test. Access; https://www.euroimmunblog.com/toxoplasmosis-in-cats/
– Pictures-cycle and Toxoplasma Gondii. Center for Disease Control and Prevention, USA. https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/index.html